Энэ удаа та бүхнийгээ нэгэн шинэ сонин зочинтой уулзуулах гэж байна. Ойрын үед хөдөө орон нутгаар яваад нэлээн завгүй байсан ийм эрхэмтэй ярилцах боломж олдлоо Энэ бол Монгол Улсын 25 дахь Ерөнхий сайд Санжаагийн Баяр юм. Энэ удаа сонгуультай холбоотой нэгэн том сэдвээр ярилцах гэж байна. Танд энэ өдрийн мэнд хүргье.
Сайн байцгаана уу. Телевиз үзэгчдийнхээ энэ өдрийн амгаланг айлтгая.
Сүүлийн үед үнийн дуудлага худалаанд оролцуулах мэт намуудын мөрийн хөтөлбөр явдаг боллоо. Иргэд их гайхаж байна л даа. МАХН "Эх орны хишиг" гээд ярьж эхэллээ. 1.5 сая төгрөг өгөх боломжтой гэж та хөдөө орон нутагт явж байхдаа мэдэгдсэн. Үүний өмнө АН-ын дарга саятан иргэдийг төрүүлнэ гэж мэдэгдсэн. Үүнээс улбаалаад иргэд ер нь ийм их мөнгийг төр засаг бидэнд өгөх боломжтой юм уу гэдэгт эргэлзэж байгаа. Тэгэхээр "Эх орны хишиг"-ийн талаар танаас тодруулья гэж бодож байна. Үүнийг та сонгуулийн өмнө сэдэж гаргаж ирэв үү? Энэ хишгийг хүртээх талаар МАХН өмнө нь тооцоо судалгаа хийж байв уу?
Энэ сэдэв бол шинэ сэдэв биш. МАХН-ын хувьд ч, АН-ын хувьд ч шинэ сэдэв биш. Эхэлж ярьсан тухайд бол би 1998 онд юмуу даа. Одоогоос 10 жилийн өмнө гэсэн үг л дээ. Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн тамгын газрын дарга байхдаа Ерөнхийлөгчийн айлчлалаар бид дагалдан хамт Кувейт орсон юм. Кувейтийн амьдрал, эдийн засагтай танилцаж байхад "Кувейтийн сан" гэж байгууллага байв. Энэ бол одоо манай "Эх орны хишиг сан" - тай ижилхэн байгууллага гэсэн үг л дээ. Асар их байгалийн баялагтай, газрын тостой, тэрнийгээ олборлоод маш их ашиг олдог, орлогоо Кувейтийн иргэн бүрт хуваарилдаг "Кувейтийн сан"-тай анх танилцаж билээ. Тэгээд Кувейтийн энэ жишгийн тухай би нутагтаа буцаж ирээд Ерөнхийлөгчийн айлчлалын тухай ярьж байхдаа "Кувейтийн сан" гэж ийм сан байх юмаа, газрын тосныхоо асар их нөөц баялгыг худалдаад Кувейтийн иргэн бүрт өгөх юм. Кувейт улсад дотоодын нийт бүтээгдэхүүний нэг хүнд ногдох хэмжээгээрээ дэлхийн дундаж хэмжээнд хүрчихсэн байна.Тэр үед би андуураагүй бол нэг хүнд 15-16 мянган ам.доллар ногдож байсан байх шүү. Ийм сан байдаг юм байнаа. Монгол орон асар их баялагтай. Үүнийгээ эдийн засгийн эргэлтэнд оруулаад тэндээсээ гарсан ашгийг иргэддээ хүртээх нь манай ирээдүй юм даа гэж хэлж байснаа мартаагүй байна. Иймэрхүү байдлаар би жишээ нь 10 жилийн өмнө МҮОНТ-д өгч байсан ярилцлагандаа ярьж байсан юм. Ганцхан Кувейтэд байдаг юм биш л дээ. Норвеги, АНУ-ын Аляска муж гээд байна л даа. Энэ бол дэлхий нийтэд байдаг жишиг. Бүх оронд биш. Гэхдээ байгалийн асар их баялаг нөөцтэй улс оронд байдаг жишээ. Тэгэхээр энэ тухай яриа бол 10 жилийн өмнө гарсан гэсэн үг. Харин энэ боломж бололцоо хэзээнээс нээгдсэн бэ гэхээр 2-3 жилийн өмнөөс л манайх дэлхий нийтийн анхаарлын төвд орлоо шүү дээ. Тийм учраас ашигт малтмалын орд газруудыг эдийн засгийн эргэлтэнд оруулах тухай асуудал яригдаад эхэлсэн. Гадна дотнын хүмүүстэй урьдчилсан байдлаар яриа хэлэлцээр хийж эхэлсэн. Энэ маань дөхөөд ирэхээр бий болсон баялаг, шинээр орж ирэх хөрөнгө мөнгийг ард иргэддээ яаж хуваарилах вэ гэдэг асуудлаар лав нэг, хоёр жилийн өмнөөс ярьж эхэлсэн. Би хоёр жилийн өмнө энэ тухай бас ярьж байсан. Монгол Улсын Ерөнхийлөгч ч ярьж байсан. Тэгээд энэ асуудлыг би Монгол Улсын Ерөнхий сайд болоод албан ёсоор УИХ-ын чуулганы индэр дээрээс 5 төгөлдөршил хэрэгжиж эхлэхдээ: Нэг.Сонгуулийн төгөлдөршил, Хоёр.Байгалийн баялаг ашиглалтын төгөлдөршил, Гурав дахь нь энэ байгалийн баялгаас олсон хөрөнгө мөнгийг ард иргэддээ тэгш шударгаар хуваарилах төгөлдөршил гээд гурав дахь төгөлдөршил болгож ярьсан юм. Тийм учраас энэ бол шинэ сэдэв биш. Хаваржингаа л энэ тухай ярилаа. Сонгуулийн өмнө бол бид мөрийн хөтөлбөртөө маш тодорхой тусгасан. Яг эл 5 төгөлдөршилд томъёолсон байдлаар нь. Хэмжээ дамжаагий нь бол бид янз янзаар л хэлж байсан. 500 мянгаас авахуулаад 3 сая хүртэл. Тэгээд бид чинь тооцоо хийж байгаа юм л даа. Уг нь бид АН-тай хоорондоо ярьж байсан юм. Тодорхой мөнгө хэлэх үү, үгүй юу гэж. Тэгээд Элбэгдорж дарга бид хоёр 3 дугаар сард олны өмнө ил гарч хэлэхдээ ашигт малтмалын хуулиа батлая, гэхдээ Монголын тал 51 хувиас доошгүйг эзэмшинэ гэсэн байдлаар. Элбэгдорж дарга Монголын талын гээд би болохоор Монгоын төрийн гээд энэ тухай 3 дугаар сард хэвлэл мэдээллийнхэн нэлээд шуугиан, гол сэдэв болгож ярилцсан л даа. Гэхдээ бид 2-ын хооронд бол мөнгөний асуудлыг сонгуулийн үеэр ярих уу, ярихгүй юу. Яривал зэрэгцээд л хамт ярья, ярихгүй бол ерөөсөө хуулийн дагуу үүнийг шийдвэрлэнээ гэдгийг ерөнхий байдлаар нь ярьсан. Тэгээд ч Элбэгдорж даргатай боловсон ёсоор гар барьж тохиролцсон. Тоо энэ тэр ярихгүй гэж л тогтсон юм. Тэгтэл АН гэнэт л 1 сая төгрөгийг манайх амлаж байнаа гэсэн. Үүнийг АН-ын гишүүн, зөвлөлийнхөн хүртэл мэдэхгүй байсан юм байна лээ. Гэхдээ амлахдаа хүрэх юм бол тооцоотой амлах ёстой л доо. Бидний тооцоогоор бол Оюутолгой, Тавантолгой зэрэг орд газруудыг ашиглах юм бол 1.5 саяыг иргэн бүртээ хишиг байдлаар хүртээх бололцоотой гэж үзээд мөрийн хөтөлбөртөө оруулаад ярьж байгаа юм.
Иргэд нэг зүйл дээр итгэхгүй, эргэлзээтэй байгаа. Яагаад гэвэл хоёр нам гэнэт л сая саяар нь төгрөг дуудаад том том дууграад эхлэхээр нь сонгуулийн шоу гэж харж байгаа хүн байхыг үгүйсгэхгүй л дээ. Та бол Монгол Улсын Засгийн газрын тэргүүн. Монгол Улсын мөнгөний авдар хичнээн хөрөнгөтэйг бас мэдэж байгаа. Ер нь 2008 оны УИХ-ын дараах гүйцэтгэх засаглал уг бодлогыг хэрэгжүүлээд ийм хэмжээний мөнгө иргэдэд өгчих боломж байгаа юу?
Үүний тулд давын өмнө ашигт малтмалынхаа хуулийг батлах ёстой. Түүн дотор 2 улс төрийн нам ярьж тогтсон юм бол "Монголын талын" би бол төрийн гэж байгаа 51 хувиас доошгүй байнаа гэж. Энэ хуулиа баталсан цагт бид гадаадын хөрөнгө оруулагч нартайгаа гэрээгээ байгуулна. Гэрээгээ байгуулахдаа энэ мөнгийг босгох асуудлыг шулуухан ярьж болох юм. Энэ бол бүрэн бололцоотой гэж үзэж байгаа. Яагаад гэвэл урьдчилсан гэрээ хэлэлцээр гэж бид нар хийж байна шүү дээ. Жишээлбэл Оюутолгойн гэрээ. Энэ гэрээгээр хэрэв бид хуулиа батлаад гэрээгээ хийсэн бол өдөртөө Монгол Улс 4 тэрбум төгрөг олох бололцоотой юм. Энэ бол нэг жилдээ 1.4 террилион төгрөгийн нэмэлт хөрөнгө орж ирэх бололцоотой гэсэн үг. Манай төсөв чинь жилд 2.4 террилион шүү дээ. Өөрөөр хэлэх юм улсын төсвийн хагасаас илүү хувийг нь олох бололцоотой. Өөр нэг хувилбар байна. Би Ерөнхий сайд болонгуутаа Тавантолгойн орд газруудын тусгай зөвшөөрлийг төр өөрийнхөө мэдэлд авах ёстой гэж хэлээд гурван сар орчим хэлэлцээр хийсэн. Одоо энэ тусгай зөвшөөрөл бол Засгийн газрын мэдэлд байгаа. Энэ тусгай зөвшөөрлийг Засгийн газар мэдэлдээ авангуут жишээлбэл Энэтхэгийн нэг тэрбумтан Монголд ирсэн юм. Төмөрлөгийн үйлдвэр эрхэлдэг том үйлдвэртэй хүн л дээ. Тавантолгойн орд газрын тухай надтай уулзаж байхдаа их сонин санал хэлсэн юм. Танай Тавантолгойн орд газар бол үнэхээр дэлхийд ховор юмаа. Үүнийгээ яаж шийдэхэв гэдэг нь та нөхдийн асуудал. Гэхдээ Засгийн газар нэгэнтээ энэ тусгай зөвшөөрлөө авсан юм чинь би нэг сонин хувилбар та нарт санал болгоё. Та нар таван улс орон тэнд нь оруулчих, нэгэнд нь намайг оруулчих тэгээд орос, хятад, япон, америкчуудыг ингээд жишээлбэл 5 төлөөлөл оруулчих. Бид хоорондоо нийлээд консерциум байгуулаад тэгээд энэ төмөр замын асуудал, цахилгааны асуудал, усны хангамжийн асуудал, тэнд босох хот суурингийн асуудал, тэнд оршин суух хүмүүсийн цалин хөлсний асуудлыг бүгдийг нь шийдье. Хэрэв та нөхөд намайг энэ төсөлдөө хуулийн дагуу багтаанаа гэх юм бол би Тавантолгойн 1/5 дээр нь ажиллая. Тэгээд би урьдчилгаа болгоод 1 тэрбум доллар танай улсын төсөвт тушаахад бэлэн байна. Намайг ийм жишиг гаргасны дагуу Монголын Засгийн газар бусад 4 улс орноос Энэтхэгийн нэг компанийхан урьдчилсан төлбөр болгоод 1 тэрбум доллар өгч байнаа гээд яг тийм хэмжээний санал тавьж болно. 1 тэрбум доллар шүү дээ. Тэгээд энэ жишгээр явах юм бол та нар 5 тэрбум доллартай болноо. Тэрнийгээ та нөхөд нийгмийнхээ асуудал, ядуурлын асуудал, орон сууцны асуудал, эрүүл мэндийн асуудал, ахмадынхаа тэтгэвэр тэтгэмж, нийгмийн халамжийнхаа асуудал, жижиг, дунд үйлдвэрийн асуудлыг шийдээчээ гэсэн юм. 5 тэрбум доллар гэдэг бол манай 2 жилийн улсын төсөв байхгүй юу. Тийм учраас ийм бололцоо бий юу гэвэл бий. Энэ бололцоог бий болгохын тулд бид урагшлах ёстой. Урагшлахын тулд бол нөгөө ашигт малтмалын тухай хуульдаа бидний яриад байгаа өөрчлөлтийг оруулаад батлаад хуулийнхаа үндсэн дээр гэрээгээ хийх ёстой юм. Харамсалтай нь энэ хуулийг батлуулах ажлыг би хагас жил хөөцөлдлөө. УИХ-ыг ер нь над шиг царайчилсан, гуйсан хүн бараг байхгүй шүү. Бүр УИХ-аас байгуулсан ажлын хэсэгт нь би жирийн гишүүнээр орж ажиллсан шүү дээ. Томъёоллуудаа ерөнхийдөө тохироод манай Засгийн газраас 14 санал өгсөн. Харамсалтай нь түүнийг баталж өгсөнгүй. Цагаан сарын өмнө батлана гэж байснаа элдэв шалтаг хэлсээр байгаад больсон, за яахав 3 сард ээлжит бус чуулган хийеэ гээд гар барьж байгаад Элбэрдорж даргатай тохироод бас л байхгүй. Ардчилсан намын зөвлөл нь элдэв шалтаг хэлээд л ээлжит бус чуулган эхлээд л хаагдсан шүү дээ. Тэгээд 10 гаруй хоног хуралдаж байгаа, үгүй нь мэдэгдэхгүй, хаврын чуулгантайгаа залгаад цаашаагаа явсан. Хаврын чуулган сонгууль эхэлсэнтэй холбоотойгоор сая завсарлачихлаа. Хуулийг баталсангүй. Нэгэнт энэ хууль батлагдаагүй юм чинь асуудал урагшлахгүй байгаа юм. Хууль батлагдмагц гэрээгээ байгуулаад тэр мөнгийг босгох бүрэн бололцоотой гэж Засгийн газар, Засгийн газрын тэргүүний хувьд би үзэж байгаа юм.
Тэгэхээр та ашигт малтмалын хуулийн тухай ярьж байна. Энэ бол бас ард түмэнд мөнгө амлаж байгаа дараагийн нэг эргэлзээ. Яагаад гэвэл 2 намын дарга гар барьж ашигт малтмалын хуулийг сонгуульжихгүй амжиж батлана гэж, тэр орд газруудыг ашиглалтад ороод энэ хувь хэмжээг яривал иргэд итгэх байсан байх. Гэвч одоо хууль батлагдаагүй, эрх зүйн орчин байхгүй. Гэтэл өнөөдөр АН-ын хэлж байгаа нэг сая төгрөг, ашигт малтмалын салбараас олно гэж хашгирч байгаа тэр мөнгө хууль эрх зүйн орчин нь байхгүй болохоор иргэд үнэхээр эргэлзэж байна.
Би сая хөдөө орон нутгаар яваад ирлээ. Булган, Хөвсгөл, Архангайгаар орлоо. Ард иргэд бол яг үүнийг хэлж байгаа юм. Тэгэхдээ шүүмжлэхдээ намайг, Засгийн газрыг шүүмжлэхээсээ илүү АН-ыг шүүмжилж байна л даа. Ямар нүүрээрээ эд нар амлаж байгаа юм бэ? Бид нар харсан, та бол хагас жил үүнийг зүтгүүллээ. Энэ ашигт малтмалын тухай хуулийг баталчихья, Тавантолгойг төрийн мэдэлд авчихья, тэгээд энэ асуудлыг урагшлууья, өдөр бүр, цаг бүр бидэнд үнэтэй цэнэтэй байна шүү дээ гэж та хэлж байсан. Өдөртөө 1-3 сая долларыг алдаад байна, энийгээ бушуухан баталмаар байнаа гэдгийг бол та учирлаад л байсан. Гэтэл АН садаа болсон. Садаа болсон хэрнээ ямар нүүрээрээ сая төгрөг иргэн бүрт амлаж байгаа юм бэ гэж иргэд хэлж л байна л даа. Би тайлбарлахдаа "Энэ хууль батлагданаа. Сонгууль болох гээд улстөрийн учир шалтгаантай учраас батлагдахгүй байгаа байлгүй дээ. АН яг ярихдаа бол ойлгоод л, зөвшөөрөөд л, дэмжээд байдаг юм шиг. Нидэр дээрээ очихоор элдэв саад бэрхшээл хэлсээр байгаад л батлуулсангүй шүү дээ. Сонгуулийн дараа нөхцөл байдал өөр болох байх. Монголын улстөр арай эрүүл болох байх гэж би итгэж, найдаж байгаа. Тийм учраас энэ хуулийг бол сонгуулийн дараа зайлшгүй батална. Батлахгүй бол энэ алтан цаг, боломж алдагдаад байна шүү дээ. Дэлхийн зах зээл дээр юмны үнэ өсөөд байна гээд бид халаглаад л байна. Газрын тосны, улаан буудайн, хүнсний үнэ нэмэгдээд байна, үүнтэй зэрэгцээнд манайд байгаа баялаг бас үнэ нь нэмэгдээд байгаа байхгүй юу. Нүүрсний, алтны, зэсийн, молибдений, ураны, төмрийн үнэ нэмэгдээд байна. Энэ талаар манайх асар их нөөц баялагтай. Тэгээд бушуухан тэрнийгээ олборлож аваад дэлхийн зах зээл дээр үнэ өндөр байгаа дээр нь борлуулах нь эрүүл ухаан биз дээ. Харамсалтай нь бид цаг алдаад байгаа юм. Тийм учраас сонгуулийн дараа энэ хуулийг батлана гэдэгт итгэлтэй байна. Сонгуулийн үр дүн яаж ч гарлаа гэсэн улстөрийн намууд үүнийг гацаагаад байхгүй боловуу гэдэгт итгэлтэй байна. Хууль нь бэлэн болчихсон байгаа шүү дээ.
Энэ хуулийн талаар хэвлэл мэдээллийн хэрэгслээр хачин жигтэй зүйл яриад байгааг та дуулсан байх. АН-ын лидерүүдийн нэг Э.Бат-Үүл гишүүн хэвлэлийн бага хурал хийлгэж байсныг би санаж байна. МАХН-ын дарга, Ерөнхий сайд таныг Орос руу оргож бусгаад ирснээс хойш МАХН-ынхан байр сууриа өөрчиллөө гэсэн тайлбарыг хэлж байсан. Нууц биш бол та зүүн бүсийн аймгуудаар явахдаа үнэхээр Оросын тал руу очиж Оросын үйлдвэр дээр буусан юм уу? Үүнээс болж энэ хууль завсарлалаа гэж УИХ-ын чуулган завсарлахын өмнө хэлээд авсан. Энэ дээр та тайлбар өгч болох уу?
Тэгье. Э.Бат-Үүл энэ үгээ хэлчхээд Сэлэнгэ рүү алга болсон. Би хойноос нь утасдаад олохгүй байгаа. УИХ-ын танхим гэдэг чинь хариуцлагатай үг хэлдэг танхим шүү дээ. Тэгээд ийм үг хэлчихсэн бол эргээд надтай уулзах нүүртэй байх ёстой шүү дээ. Би Э.Бат-Үүл гишүүнтэй танай телевизээр олны өмнө хамтдаа яримаар байна. Ингэж бие биенээ гүжирдэж болохгүй л дээ. Ц.Элбэгдорж даргатай ч гэсэн энэ асуудлаар, улс орны хөгжлийн асуудлаар, ашигт малтмалын хуулийг яагаад батлуулаагүй юм, яагаад гар барьсан хэрнээ хэлсэн амандаа хүрээгүй юм гээд л олон асуудлаар нүүр нүүрээ харж байгаад ярихад бэлэн байна. Түүнээс нэгийгээ байхгүйд нөгөөгөө муу хэлчхээд тэгээд тойрог руугаа сураг тасарчиж болохгүй шүү дээ. ОХУ руу алга болсон гэсэн ийм шуугиан нэлээн дэгдээсэн байна лээ. Монгол Улсын Ерөнхий сайд хаашаа ч юм аль нэг тийшээ алга болох бололцоо байхгүй. Хууль нь тийм юм. Дорнод аймагт томилолтоор явж байгаад би тйишээ очсон, тэгэхдээ аль 4 дүгээр сарын дундуур ОХУ-д албан ёсоор айлчлахдаа ОХУ-ын Ерөнхийлөгч Путин, Ерөнхий сайд Зубков, Ельцины үед Ерөнхий сайд байсан "Росатом"-ын агентлагийн дарга Криенко нартай тохирсон байсан юм. 5 дугаар сарын сүүлээр Мардайн уурхайг хамт очиж үзье. Мардайн уурхайг очиж үзсэний дараа Эрээнцаваас хойшоо 300 км-ийн зайд байгаа ураны хүдрийг боловсруулж эцсийн бүтээгдэхүүн болгодог үйлдвэрлэлийг үзье гэж ярьсан байв. Манай талаас шинэлэг санал тавьсан. Тэр нь юу вэ гэхээр ОХУ-тай хамтарсан үйлдвэр байгуулья. Мардайн уурхай дээр уран олборлодог, зөвхөн олборлоод зогсохгүй хагас боловсруулалт хийдэг үйлдвэр байгуулъя. Ураны хүдрээс шар нунтаг гэдгийг нь гаргаж авна. Тэгээд шар нунтгаа зөөгөөд Эрээнцаваас 300 км-ийн зайд байгаа Каменскийн үйлдвэр гэж дэлхийн 5 том үйлдвэрийн нэг гэдэг байхаа, тэр үйлдвэр дээр Монголын талаас хөрөнгө оруулья. Өөрөөр хэлбэл хамтарсан үйлдвэрийг зөвхөн Монголын нутаг дэвсгэр дээр биш бас Оросын нутаг дэвсгэр дээр байрлууья гэсэн санал тавьсан. Хүдрийг зарахад үнэ нэг их хүрэхгүй. Бэлэн бүтээгдэхүүн, нэмүү өртөг шингэсэн бүтээгдэхүүн зарах юм бол өндөр үнэ хүрнэ. Монголын тал, Оросын тал ураны хүдэр олборлох дээрээ ч, боловсруулах дээрээ ч, бэлэн бүтээгдэхүүн болгох тал дээрээ ч хамтарсан үйлдвэр байгуулья гэж зөвшилцсөн юм. Энэ бол хамтын ажиллагааны цоо шинэ хэлбэр. Монголын нутаг дэвсгэр дээр хамтарсан үйлдвэрүүд их олон байдаг шүү дээ. Дандаа түүхий эд олборлох дээр. Түүнийгээ харин боловсруулах дээр Монгол Улс аль ч гадны улстай хамтарсан үйлдвэр байгуулж байгаагүй. Ийм саналыг бид айлчлалын үеэр тавьсан. Оросын тал зарчмын хувьд хүлээж авч байгаа. Хэрэв тэгж байгаа бол Мардайн уурхайгаа ч үзье, боловсруулах үйлдвэрийг нь ч үзье гэсэн юм. Энэ бол аль 4 дүгээр сард хоёр тал ярьж тохирсон зүйл. Москвад болсон хэлэлцээрийн үед нээллтэй ярьсан. Тэрнийхээ дагуу л би Мардайн үйлдвэрийг үзнэ гэж сэтгүүлчдэд зарлаад явсан шүү дээ. Тэнд цаг хугацааны хүчин зүйл байсан. Криенко, дарга өөрийнхөө нисдэг тэргээр Дорнодод ирсэн. Цаашаа 300 км та нисдэг тэргээр явдаа, би доогуур машинаар явья гэж хэлж болохгүй шүү дээ. Хамт нисье гэсэн, хамт л ниссэн. Тэр үйлдвэрийг үзээд үнэхээр их сэтгэл хөдөлсөн. Ланжгар том үйлдвэр байна лээ. Энэ төслийг бид хэрэгжүүлж чадах юм бол Эрдэнэтийн дайны, магадгүй түүнээс том үйлдвэрийг бид нар ОХУ-тай хамтраад байгуулчих боломж байгаа юм. Эрдэнэт өнөөдөр манай улсын төсвийн 1/3 -ийг бүрдүүлж байна шүү дээ. Бодоод үз дээ. Ураны олборлолт дээр эцсийн бүтээгдэхүүн гаргах дээр нь дахин нэг шинэ үйлдвэр байгуулах гэдэг бол Монголд, Монголын эдийн засагт, энэ "Эх орны хишиг"-т асар их ашиг тустай зүйл. Тэрнийг л хөөцөлдөж яваа юм. Тэгээд одоо сонгууль болж байгаа учраас элдэв олон юм ярьдаг шүү дээ. Олон жил үерхэж нөхөрлөж яваа хэдий ч өөр намд байдаг болохоор Э.Бат-Үүл маань сонгуулийн үеэр нэг иймэрхүү болчимгүй юм хэлчихдэг юмаа. Тээр жил Хөвсгөлийн нөхөн сонгуулийн үеэр бас нэг болчимгүй юм хэлээд л, тэрэндээ ороогдоод л байсан. Энэ сонгуулийн үеэр бас л нэг тийм юм хэлчхээд Сэлэнгэ рүү, тойрог руугаа яваад өгсөн байгаа юм. Монгол Улсын Ерөнхий сайд аль нэг тийшээ оргоно, аль нэг тийшээ зайлна, аль нэг талд орно гэж байхгүй шүү дээ. Тэгээд хоёр алхаад үнэн юм тодроод гараад ирчих юман дээр хариуцлагатай улстөрч ийм хариуцлагагүй мэдэгдэл хийж болохгүй л дээ. Гэхдээ яах вэ. Сонгуулийн үеэр тийм юм гарч л байдаг юм. Тоогоод байх ч хэрэггүй болов уу гэж боддог.
"Эх орны хишиг" гэдэг нэрийг бас сөрөг хүчнийхэн их шүүмжилж байгаа. Яагаад гэвэл хишиг гэдэг нэг бурхан ч гэдэг юм уу, нэг лам ч гэдэг юм уу өмнөө тавьсан идээ будаанаасаа хишиг хүртээж даллага авна гэдэг маягаар тайлбарлаад байна. Өөрсдийнхөө "хувь" гэдгийг бол арай өөр том өргөн агуулгатай гэж байгаа. Тэгэхээр та бас "Эх орны хишиг" гэдэг юм уу МАХН-аас асуухдаа урьдаа өрсөн идээ будаа их хөрөнгөнөөсөө бага бага хишиг ард түмэндээ хүртээе гэж өгсөн юм уу?
Энэ бол үгийн оньсого руу л орчихлоо л доо. Улстөржүүлж байгаа нэг л асуудал шүү дээ. Энэ саналыг МАХН тавихдаа "Эх орны хишиг " гэдгээр тавьсан, Ерөнхийлөгч үүнийг "Эх орны хишиг" гэж байгаа юм, байгалийн баялгаасаа хувь хишиг хүртэнэ гэдэгт монгол хүн үүнээс цэрвээд байх биш, билэгшээж хүлээж авна. Түүнийг түгээх хэлбэр нь янз янз байж болно. Бид зүгээр яриад байгаа юм биш шүү дээ. "Эх орны хишиг" сангийн тухай хуулийн төслийг манай Засгийн газар боловсруулаад аль 2,3 дугаар сард хаврын чуулганы өмнө УИХ-д өргөн барьсан. Эрхэм гишүүд энэ хуулийг маш сайн мэдэж байгаа. Маш сайн мэдэж байгаа шүү. Харамсалтай нь Засгийн газраас өргөн мэдүүлээд хэлэлцээгүй орхисон олон асуудлын нэг нь энэ. Магадгүй АН-ын гишүүд ч эндээс санаа авсан байхыг үгүйсгэхгүй. "Эх орны хишиг" сан гэдэг нь юу байх вэ, яаж бүрдэх юм, иргэддээ түүнийг яаж хуваарилах юм гэдэг асуудлыг хуульчлах ёстой гэж үзэж байгаа. Зүгээр хэн нэг даргын хэлснээр болох шүү дээ. Энэ бол маш тодорхой хэдэн угтвар нөхцлүүдийг бүрдүүлэх ёстой юм байгаа юм. Жишээлбэл, иргэн бүрт тэгш шударгаар хуваарилна гэж байгаа шүү дээ. Тэгэхээр төр бол иргэн бүрээ бүртгэж авах ёстой. Өнөөдөр бүртгэл боловсронгуй болоогүй байгаа асуудлын нэг. Тийм учраас Засгийн газраас бас нэгэн асуудал оруулсан. Тэр нь бүртгэлийн нэгдсэн тогтолцоогоо бий болгоё гэсэн асуудал. Энэ чинь миний нөгөө чуулган дээр хэлсэн 5 төгөлдөршлийн 4 дэх төгөлдөршил нь. Монголчууд малаа бүртгээд байдаг, хүнээ бүртгэж чаддаггүй. Үүнийг төгөлдөршүүлье. Үүнийгээ боловсронгуй болгоё. Маш шахуу хугацаанд шахуу хийе. Болж өгвөл нэг, хоёр жилийн дотор багтаагаад дуусгачихья. Энд иргэдийгээ идэвхтэй оролцуулахын тулд өөрийнхөө тухай хаягын бүртгэлээс авахуулаад өмчийн бүртгэл, орлогын бүртгэл, газар өмчлөлийн бүртгэл, эрүүл мэндийн бүртэл, нийгмийн халамжийн бүртгэл гээд маш олон бүртгэлүүдийг нь цэгцэлж нэгдсэн ойлголттой больё. Өнөөдөр манайд энэ бүртгэлүүд хийгддэг, гэхдээ нэгдсэн тогтолцоо болж чадаагүй байгаа.Эхлээд ийм нэгдсэн тогтолцоотой болж байж "Эх орны хишиг"-ээс шударгаар тэгш хуваарилах бололцоотой. Тэгэхгүй бол зарим хэсэгт нь хуваарилаад, зарим хэсэгт нь хуваарилахгүй үлдээх юм бол энэ шударга болохгүй. Эсвэл давхардуулж хуваарилах юм бол бас болохгүй шүү дээ. Өнөөдөр давхардсан бүртгэл зөндөө байгаа. Одоо сонгууль болох гэж байна. Энэ ажлыг болж өгвөл нэг, хоёр жилд багтаах гэдэг үүднээс Засгийн газраас оруулсан саналд бол энэ бүртгэлийн нэгдсэн тогтолцоог шуурхай бий болгоё, үүнд иргэдээ идэвхтэй оролцуулах үүднээс урамшуулал олгоё. 50 мянган төгрөгийн урамшуулал олгоё. Энэ нь "Эх орны хишиг" сантай шууд холбоотой биш санагдаж болно. Гэхдээ огт холбоогүй гэж хэлж бас болохгүй. Бүртгэлийг нь бий болгочихсон юм чинь тэгш шударгаар хуваарилах үндсэн суурь болоцоог нь хангаж байгаа юм. Үүнд хэд хэдэн суурь бололцоо байгаа. Ашигт малтмалын хуулиа баталж байж гэрээ байгуулах ёстой, гэрээ байгуулсны дараа тэнд ажил эхэлнэ, ажил эхэлсний дараа ашиг бий болно нэг талаас. Бий болсон баялаг, хөрөнгөө иргэддээ хуваарилахын тулд болосронгуй, үнэн зөв бүртгэлтэй болсон байх ёстой юм. Түүнийг урамшуулахын тулд иргэн бүрт 50 мянган төгрөг олгоё. Иргэн хүн чинь тэнд очоод бүртгүүлчих сонирхолтой байх ёстой шүү дээ. Ийм саналыг Засгийн газраас бас УИХ-д өнгөрсөн 2 дугаар сарын сүүлээр өргөн мэдүүлсэн. Бас л элдэв шалтаг хэлээд хэлэлцээгүй шүү дээ.
Парламентийн сэтгүүлчид "Эх орны хишиг" -ийн хуулийн төслийг өргөн барьж байх үед ярьж байсан л даа. Нэг хүнд 50 мянган төгрөг өгнө гэж байна, тийм хуулийн төсөл орж ирлээ гэж. Яг тухай үед 2 сая гаруй хүнийн өмнө, ард түмэн ч гэсэн 50 мянган төгрөг өгөхнээ гэж бодож хүлээсэн байх. Гэвч одоо үнэ ханш өссөөр 1.5 саяд хүрлээ гэсэн дуулиан гараад байгаа.
Энэ хоёрыг хольж ойлгоод байгаа юм. Мэдэхгүй ярьж байгаа хүн байж болох юм. Үнэхээр сайн мэдээд байгаа атлаа мэдэн будилж байгаа хүмүүс ч бас зөндөө байгаа. Энэ 50 мянган төгрөг гэдэг бол "Эх орны хишиг" сангаас бий болгосон баялгаас нь хуваарилж байгаа зүйл биш. Баялаг бий болоогүй байна шүү дээ. Хууль нь батлагдаагүй, гэрээ нь байгуулагдаагүй, ажил нь эхлээгүй байхад ашиг нь гэж гарч ирээгүй байгаа байхгүй юу. Өөрөөр хэлбэл хүртээх хишиг нь бүрэлдээгүй байна гэсэн үг л дээ. Үүнийг бүрдэнэ гэж бид ойлгож байгаа. Үүний төлөө зүтгэнэ. Сонгуулийн дараа энэ хуулийг заавал батлана. Гэхдээ 50 мянган төгрөг гэдэг бол "Эх орны хишиг" сантай шууд холбоотой зүйл бишээ. "Эх орны хишиг" санг шударгаар хуваарилах үндсэн суурь нөхцөл болох бүртгэлийн нэгдсэн тогтолцоог бий болгоход шаардлагатай иргэдээ урамшуулах мөнгө юм л даа. Үүнийг Засгийн газраас нилээд тайлбарлаж ярьсан. Үүнийг бушуухан хэлэлцэж өгөөчээ, болж өгвөл энэ сонгуультай хольж хутгаад яах вэ. Энэ нь нэг далайлтаар хийж болдоггүй ажил. Ийм ажлыг олон улс орон хийсэн. Хамгийн сайн хийсэн бидний ойрын жишээ гэх юм бол БНСУ. БНСУ-ийн хөгжлийн нууц бол бүртгэлийн нэгдсэн тогтолцоондоо бас байгаа юм. Төр нь иргэнээ мэддэг. Иргэн өөрийнхөө өмчийг, нуугдмал өмч гээд байна шүү дээ жишээ нь малчид малаа, иргэд эзэмшиж байгаа газраа, орон сууцаа, эдийн засгийн эргэлтэнд оруулахад нь нээж өгч байгаа. Эдийн засгийг илүү нээлттэй, чөлөөтэй, зах зээлийн горим журмаар нь, бичигдсэн бичигдээгүй хуулиар нь хөгжүүлэх суурь нөхцлийг нь бүрдүүлж өгдөг ийм зүйл юм л даа. Тэр урамшууллын 50 мянган төгрөгийн яг өнөөдөр "Эх орны хишиг" сангийн 1.5 саятай бол хольж хутгах шаардлага байхгүй. Энэ бол 2 өөр зүйл юм. Огт холбоогүй биш. Гэхдээ 50 мянган төгрөг гэдэг бол бүртгэлийн нэгдсэн тогтолцооны урамшуулал юм. Яг энэ хэлбэрээрээ бид нар төсөл санаачилж УИХ-д өргөн мэдүүлсэн байгаа. УИХ-ын эрхэм гишүүд энэ талаар, улмаар АН-ын зөвлөлийн гишүүд маш сайн мэдэж байгаа. Мэдэн будилаад л байх шиг байна л даа.
УИХ-ын сонгуульд 2 том намын дунд тулаан болж байнаа гэж хүмүүс их ярьж байгаа юм. МАХН -ын даргатай бас ярилцаж байгаа гэдэг үүднээс сонгуультай холбоотой өөр зүйл асуумаар байнаа. Та МАХН-ын олон сонгуульд менежерээр нь ажиллаж байсныг би санаж байна. Өнөөдөр томсгосон тойргоор сонгууль явж байгаа. Энэ сонгуулийг ийм байдлаар явуулахыг та хүсээгүй байснаа ч 5 сарын өмнө хэлж байсан. Гэхдээ одоо сонгуулийн ажил эхлээд 10 гаруй хоночихлоо. Сонгуулийг та хир бохир, шударга биш болж байна гэж бодож байна. Ер нь өнгө аясыг нь мэдэрч байгаагийн хувьд.
Би сонгуулийн ажлаа эхлээд 10 хонож байна. Зарим нь 2,3 жил болчихсон. Зарим нь 10 гаруй сарын өмнөөс сонгуулийн ажлаа эхэлсэн байна. Энэ нь бол нөгөө шударга сонгууль явах суурь нөхцөл бүрэлдээгүйн нэг тод жишээ. Би үнэхээр сонгуулийнхаа ажлыг 10 өдрийн өмнө эхэлсэн. Нэр дэвшигчийнхээ үнэмлэхийг авснаас хойш л тухайн тойрог дээрээ өөрийнхөө ажлыг эхэлсэн. Сонгууль бол ер нь нилээн заваан бохир болж байна гэдэг тухай хөдөө орон нутагт ч хийсэн уулзалтан дээр, Улаанбаатар хотод ч хийсэн уулзалтан дээр маш их гомдол хэлж, хүмүүс их дургүйцэж байна. Үнэхээр дургүйцэж байна. Тэгээд үүнийг өөрчилье, арай шударга болгоё, мөнгөний нөлөөллөөс багсгая, мөнгөний нөлөөлөл гэдгийг бол иргэд олон түмэн маш сайн ойлгосон байнаа. Монголчууд бие биендээ мөнгө, төгрөг өгөөд хэн нэгний саналыг татах гэдэг бол муу л даа. Гэхдээ энд нэг асуудал байна. Энэ бол бидний дотроо л байгаа асуудал. Гэтэл энэ мөнгийг гаднын хүчин Монголын төрийн бодлогыг тодорхойлдог болох, түүнд нөлөөлдөг болох тийм арга хэрэгсэл болгож ашиглавал энэ Монгол Улс, Монгол Улсын тусгаар тогтнол, аюулгүй байдал, бие даасан байдалд шууд хор нөлөөтэй зүйл шүү дээ. Үүнээс л их болгоомжилж байх хэрэгтэй. Ер нь намууд их ярьдаг байсан л даа. Яг энэ "Эх орны хишиг" санг 10-аад жил ярьсан шиг. Сонгуулийн тогтолцоо маань нэг л биш дээ. Илүү шударга, мөнгөний нөлөөллөөс бага болгоё гэж 10-аад жил ярьсан. Бас л гараа барьсан. За яг энийгээ батлая гэсэн. Эцсийн дүндээ гацаагаад л энэ сонгуулийн хуулиараа явуулж байна л даа. Энэ хууль бол байгаа цорын ганц сайн хувилбар биш. Гэхдээ хууль бол хууль. Нэгэнт ийм л хуулиар хийх ёстой юм чинь заавал хууль нь ийм юм гээд заваарч байх ёсгүй. Энд бол бүх шатны төр захиргааны байгууллага хуулийн дагуу хяналтаа тавьж, хуулийн дагуу арга хэмжээгээ авах ёстой. Хоёрт бол хэн мөнгө тараагаад байгаа юм бэ, хэн завааруулаад байгаа юм бэ, хэн хар бор сурталчилгаа хийгээд байгаа юм бэ гэдэгт иргэд өөрсдийнхөө үнэлэлт дүгнэлтийг өгөх ёстой. Гүтгэлэг гүжирдлэг бол улайрч эхэлж байна шүү дээ. Миний тэр хэлдэг Ерөнхий сайд маань Орос руу гараад оргосон байна гээд л. Энэ бол сонгуулийг угтсан нөгөө л хар бор сурталчилгаа л даа. Үүнийг бол би нэг их тоодоггүй. Гэхдээ иргэд сонгогчид бол асар их дургүйцэж байна лээ. Ийм заваан байдлаар бол сүүлчийн сонгууль болоосой л гэж чин сэтгэлээсээ хүсэж, ерөөж, залбирч байна.
Яг одоо иргэд нэг ийм хошин юм ярьдаг болжээ. Телевизээр нэг гайгүй л костюмтай хүн гараад ирэхээр ямар нэр дэвшигч нь вэ гэж бүр эмээдэг болж. Гудамжаар явахаар эргэн тойрон сонгуулийн сурталчилгаа. Энэ нь сонгуульд тэрбум, тэрбум төгрөг хаяж байгааг шууд мэдрүүлж байна гэж ярьж байгаа. Ер нь намуудын хаяж байгаа мөнгөний тоо яг одоогийн байдлаар урьдчилаад багаар тооцоход 200-300 тэрбум төгрөг гарчихаад байнаа. Миний санаж байгаагаар Монгол Улсын хамгийн хүнд үед тийм байсан шиг бодогдож байгаа. Сонгуулийн сурталчилгаа дуусах арай болоогүй байна. Үүнийг намуудын дарга нар суугаад мөнгийг үрэхийн оронд зөв зүйл рүү зарцуулах талаар нэг ширээний ард суух бололцоо байхгүй юу?
Би бололцоо байгаасай билээ гэж хүсэж байгаа. Өнөөдрийн энэ нэвтрүүлэгт оролцож байгаа бололцоогоо ашиглаад сонгуульд оролцож байгаа улс төрийн намуудад, удирдлагуудад нь хандаж нэг зүйлийг хэлмээр байнаа. Ер нь бол бид нэр нүүрээ бармааргүй байна. Сонгуулиа хэдийгээр ийм хуультай ч гэсэн шударгаар явуулах мөнгөний нөлөө багатайгаа явуулах бололцоог цөмөөрөө эрж хайвал яасан юм бэ? Би давын өмнө АН-ын дарга Ц.Элбэгдорж танд хандаж энийг хэлж байна. Сонгуулийн дараа амьдрал үргэлжлэнэ шүү дээ. Сонгуулийн дараа нар мандана. Сонгуулийн дараа наадам болно. Энэ ард иргэдтэйгээ эргээд уулзах нэр нүүрээ л бодож сонгуулиа зөв шударгаар хийх ёстой байна. Би улстөрийн намуудын дарга нарт уриалж байна. Сэтгүүлч Дагиймаагийн хэлж байгаа энэ санал бол зөвхөн ганц хүний санал ч биш байх. Иргэд сонгогчдын маань санал байх. Ер нь бол шударга бусаар олж авсан мөнгө ч бай, эрх мэдэл ч бай, тэр хүнээ ч, тэр нийгмээ ч жаргаадаггүй гэдгийг та бид бүгдээрээ сайн ухаармаар байгаа юм. Би өрсөлдөгчтэйгээ уулзахад бэлэн байна. Ц.Элбэгдорж даргатай телевизээр иргэд сонгогчдоос тавиад байгаа асуултад 2-уулаа нэг нүүр нүүрээ харж байгаад бодсон санаснаа, намынхаа бодлогын талаар шууд яривал яасан юм бэ гэсэн уриалгыг дэвшүүлж байна.
Та бол бас нэр дэвшигч. Бид 2 намын дарга, Ерөнхий сайд гээд ярьчихлаа. Таны сурталчилгаа эхлээд 10 гаруй хонолоо. Би түрүүн төрийн ордонд орж ирэхдээ бодлоо. Төрийн ордон эль хуль, бүгдээрээ энэ ордон руу эргэж орж ирэхийн төлөө зургаа наагаад, сурталчилгаагаа хийгээд явж байна. Таны өрөөнд тантай уулзаад сууж байна. Та сурталчилгаагаа ер нь хийх бололцоо хэр байна. Ер нь хараад байхад Ерөнхий сайдын хувьд хөдөө орон нутгийн олон томилолттой байх шиг байна.
Би хийж байгаа. Би сая энэ ярилцлагад орохоосоо өмнө Сүхбаатар дүүргийн хэд хэдэн ахмадуудын гэрээр орлоо. Өчигдөр бол ганц нэг хороон дээр иргэдтэй гадаа гудамд задгай уулзлаа. Хүүхдийн урлан бүтээх төвд Сүхбаатар дүүргийн 6-р хорооны иргэдтэй уулзлаа. Амжуулж л явна. Тэгэхдээ би намын дарга учраас зөвхөн өөрийнхөө дэвшсэн тойрог дээр л суугаад байж болохгүй л дээ. Тийм учраас хөдөө орон нутгаар явж манай намаас нэр дэвшүүлсэн бусад гишүүдийгээ дэмжиж намын бодлогоо, юу бодож, юу хүсэж, санаж, юунд зорьж яваа тухайгаа нүүр тулж иргэдтэйгээ ярих ёстой. Энэ бол миний үүрэг. Энэ бол миний хариуцлагын асуудал. Нөгөөтэйгүүр би Монгол Улсын Ерөнхий сайд. Ерөнхий сайдын ажил 24 цаг үргэлжлэх ёстой. Өчигдөр бид Засгийн газрын хуралдаанаа хийлээ. Шийдэх ёстой асуудлууд зөндөө байна. Засгийн газар бол тасралтгүй ажиллаж байна. Сайд нарын ихэнх нь нэр дэвшсэн явж байгаа учраас нэр дэвших эрхийг нь хүндэтгээд би тойрог дээр нь ажиллах бололцоог олгож байгаа. Гэхдээ лхагва гараг бүр Засгийн газар хурлаа хийнэ. Шийдэх ёстой асуудлаа шийднэ, яам тамгын газар ямар нэгэн байдлаар ажлаа цалгардуулахгүй ажиллаачээ, ажиллах ёстой шүү гэдэг шаардлагыг тавьж ажиллаж байгаа.
Гол нь ард түмний сонголт гэдэг л зүйл үлдэж байна. Бид олон намын олон асуудлыг ярьж байгаа шүү дээ. Энэ удаа ард түмнийг АН зөв сонголт хийгээсэй гэж хүсэж байгаагаа зөв бодлого гэж ярьж байгаа. Ард түмний сонголтыг та ер нь...
Энэ чинь Монголд болж байгаа шударга, ардчилсан 6 дахь сонгууль юм шүү дээ. Монголын ард түмэн, монголын иргэд сонгуульд оролцоод өөрийн дадал, туршлагатай болсон. Нэлээд хэрсүүжсэн шүү дээ. Тийм учраас би элдэв хөөс бол алга болноо гэж бодож байна. Энэ гүтгэлэг, элдэв дайралт, зогсоо зайгүй амандаа орсныг ярьдаг амлалтууд энэ бүхэн бол хөөс мэт арилна. Сонгогчид энэ дотроос зөв сонголтоо хийж чадна гэж бодож байна. Үүнд огт эргэлзэхгүй байна. Зөв бодлого гэдэг ч юм уу, энэ бол буруу зөвийн нэг л үнэлгээ. Амлаж байгаа зүйл зөв буруугаасаа гадна тооцоо үндэслэлтэй байх ёстой. Хэрэгжих боломж бололцоотой байх ёстой. Тэрнийг нь бол дэвшүүлж байгаа нам нь бүрэн хариуцах чадвартай байх ёстой. МАХН бол туршлагаараа ч гэх юм уу, боловсон хүчний нөөц бололцоогоороо ч гэх юм уу, сонгуульд олонхи болох хамгийн өндөр магадлалтай гэдгээрээ ч юм уу, хариуцлагагүй зүйл хэлж худал амлаж, хоосон зүйл ярих ямар ч эрх байхгүй. Тийм учраас сонгууль болдгоороо болно. Сонгуулийн дүн яаж гарахыг сонгогч ард түмэн л мэднэ шүү дээ. Дахин хэлэхэд сонгуулийн дараа амьдрал үргэлжлэх учраас Монголд өнөөдрийн нөхцөл байдал, нээгдэж байгаа сайхан боломж бололцоогоо улстөрийн намууд үг хэлээ олоод, ашиглаад явах нь Монголын ирээдүйд, монголын эрх ашигт, монголын ард түмэн, иргэд сонгогчдын эрх ашигт бүрэн дүүрэн нийцнээ гэсэн ийм бодолтой, итгэлтэй байнаа.
Цаг зав гаргаж хүлээн авч уулзсанд баярлалаа.
